Czarny łabędź – recenzja książki Nassima Nicholasa Taleba

Dziewiętnastu czytelników tej książki nie napisało po prostu, że jest za długa. Każdy z nich podał własną liczbę stron, na której zmieściłaby się jej treść. Mediana tych propozycji to pięćdziesiąt.

Książka ma sześćset dziewięćdziesiąt osiem stron.

To jest książka o tym, że najważniejsze rzeczy w Twoim życiu wydarzą się bez zapowiedzi.

Nassim Nicholas Taleb nazwał je czarnymi łabędziami i tym jednym pojęciem zmienił język, którym mówimy o ryzyku. Na Lubimyczytać książka ma 7,2 na 10 przy 2344 ocenach, co stawia ją wysoko. Ale kiedy przeczyta się to, co ludzie faktycznie napisali, obraz się rozjeżdża – i to rozejście jest najciekawszą rzeczą na tej karcie.

Poniżej: na czym polega idea, dlaczego czytelnicy chwalą ją i jednocześnie mają dość książki, komu ta lektura realnie pomoże. Plus nasze zdanie, w którym dajemy jej piątkę wbrew średniej z tej karty i tłumaczymy, dlaczego zarzut o rozwlekłość jest słuszny i jednocześnie bez znaczenia.

O czym jest Czarny łabędź

Jedno odkrycie z 1697 roku, które obaliło wiedzę pokoleń

Przez setki lat w Europie wiedziano, że wszystkie łabędzie są białe. Nie było to przeczucie, tylko wniosek z milionów obserwacji. W 1697 roku holenderski odkrywca Willem de Vlamingh zobaczył w Australii czarnego łabędzia i jedna obserwacja skasowała przekonanie budowane przez pokolenia.

Taleb wyróżnia trzy cechy takich zdarzeń: są rzadkie, mają ogromny wpływ i są złudnie przewidywalne. Ta trzecia jest najbardziej złośliwa – po fakcie natychmiast znajdujemy wyjaśnienie i jesteśmy pewni, że dało się to przewidzieć.

Nie dało się. Po prostu mamy bardzo dobrą pamięć wsteczną i bardzo słabą wyobraźnię. Jego własne przykłady to 11 września i obie wojny światowe, ale też komputer osobisty i internet – czarne łabędzie bywają dobre.

Przeciętnostan i Ekstremistan, czyli dwa różne światy

To najbardziej praktyczna część książki i warto ją znać, nawet jeśli reszty nie przeczytasz.

Przeciętnostan ma naturalny sufit. Weź tysiąc losowych osób i dopisz do nich najwyższego człowieka świata – średni wzrost grupy prawie się nie ruszy. Ekstremistan sufitu nie ma: dopisz do tej samej grupy najbogatszego człowieka świata, a średni majątek przestaje cokolwiek znaczyć.

Test jest prosty. Czy pojedyncze zdarzenie może całkowicie zmienić Twoje liczby? Jeśli tak, jesteś w Ekstremistanie i średnie Cię okłamują.

Dlaczego tych zdarzeń nie widać z wyprzedzeniem

Mózg pracuje przeciwko Tobie na trzy sposoby naraz. Szuka potwierdzeń zamiast zaprzeczeń, więc miliony białych łabędzi utwierdzają Cię w przekonaniu, które jedna obserwacja obala. Dorabia spójne historie do zdarzeń przypadkowych. I nie radzi sobie z nieliniowością, bo zakłada, że efekt jest proporcjonalny do wysiłku.

Milczące dowody, czyli ci, którzy nie mają jak zaprotestować

Najmocniejsza część książki dotyczy tego, czego w danych nie ma.

Historię piszą ci, którzy przeżyli. Rozbitkowie tłumaczą ocalenie modlitwą, bo ci, którzy modlili się równie żarliwie i utonęli, nie mają jak zabrać głosu. Na każdą cechę „supergwiazdy”, o której czytasz, przypada ktoś o identycznych cechach, kto przepadł bez śladu.

W efekcie świat wygląda na stabilniejszy i bardziej zasłużony, niż jest.

Indyk, który miał rację aż do czwartku

To najlepszy obraz w całej książce. Indyk karmiony codziennie przez tysiąc dni ma coraz mocniejsze dowody na to, że ludzie są mu życzliwi. Jego pewność rośnie dokładnie wtedy, gdy ryzyko rośnie.

W Święto Dziękczynienia model indyka przestaje działać. Dla rzeźnika ten sam dzień nie jest żadną niespodzianką.

Ta metafora jest w książce po to, żeby zapytać, w czyim kalendarzu jesteś zapisany.

Strategia sztangi, czyli co Taleb każe z tym zrobić

Praktyczna rada jest jedna i mieści się w akapicie. Nie próbuj przewidywać, zbuduj ekspozycję.

Taleb jako trader trzymał 85–90 procent kapitału w rzeczach maksymalnie bezpiecznych, a 10–15 procent w rzeczach skrajnie ryzykownych. Środka nie ma, bo to właśnie „bezpieczny środek” pęka pierwszy. Chodzi o to, żeby najgorszy scenariusz był policzalny, a najlepszy nie miał sufitu.

To samo dotyczy pozytywnych czarnych łabędzi: nie da się ich zaplanować, da się być w miejscu, gdzie mogą Cię trafić.

Chcesz tę książkę w 26 minut? Nasza ścieżka po Czarnym łabędziu: trzy kluczowe idee, Komentarz Lumeo z badaniami, infografika i wersja audio. Sprawdź w Lumeo 7 dni za darmo, bez podawania karty.

Opinie o książce Czarny łabędź

Na Lubimyczytać książka ma 7,2/10 przy 2344 ocenach i 327 opiniach. Na półkach głównych trzyma ją 10 146 osób: 6 790 chce ją przeczytać, 2 884 przeczytało, 472 czyta teraz (stan na 8 września 2026).

Zebraliśmy wszystkie 327 opinii i policzyliśmy je ręcznie. Poniższe liczby dotyczą tej próby.

Ocena spada, gdy ktoś musi coś napisać

Spośród 327 opinii 306 ma przypisaną ocenę. Ich średnia wynosi 6,49, przy 7,2 dla wszystkich 2344 ocen.

Siedem dziesiątych punktu różnicy to dużo. Ci, którzy tylko klikają gwiazdkę, oceniają książkę lepiej niż ci, którzy usiedli i sformułowali zdanie.

Rozkład też jest nietypowy: 116 opinii z oceną 8 lub wyższą i 82 z oceną 5 lub niższą, w tym trzynaście jedynek. To nie jest książka, wobec której da się nie mieć zdania.

Za co czytelnicy ją chwalą

Za zmianę perspektywy. „Rewelacyjna pozycja dla ciekawych świata, mających otwarte głowy, chcących spojrzeć na wszystko z zupełnie innej perspektywy” – pisze vandenesse (9/10, lipiec 2020), dodając od razu, że zarzuty o lanie wody rozumie, tylko jej nie przeszkadzały.

I za to, że idea zostaje. Dawid Kłonicki (8/10, styczeń 2024): „Nie znam jednak książki, która z taką mocą wyczerpywała temat tego jak patrzymy na otaczającą nas rzeczywistość”.

Charakterystyczne jest to, że pochwała rzadko przychodzi sama. Pierrotka Elżbieta (8/10, czerwiec 2023), autorka drugiej najczęściej popieranej opinii na karcie, chwali książkę za to, że mimo naukowego podejścia jest angażująca – i w tym samym akapicie zauważa, że „Taleb wydaje się być trochę arogancki w swoim tonie”.

Zarzut, który wraca w co piątej opinii

Sześćdziesiąt opinii z 327, czyli 18 procent, mówi o rozwlekłości, powtórzeniach albo laniu wody. Średnia ocena w tej grupie to 5,06 wobec 6,49 dla całej próby.

Co ważniejsze, ten zarzut nie jest głosem rozczarowanych. Wśród ocen od 1 do 5 pojawia się u 29 osób na 82. Wśród ocen 9 i 10 – u dwóch na 54. Zarzut nie znika dlatego, że przestaje być prawdziwy, tylko dlatego, że przy ocenie 9 przestaje mieć znaczenie.

Dziewiętnastu czytelników podało własną liczbę stron

To jest rzecz, której nie widzieliśmy na żadnej innej karcie. Dziewiętnaście opinii nie poprzestaje na „za długa” – każda podaje konkretną liczbę.

Bartosz Sądel (2/10, styczeń 2024): „Można by to streścić na 2 stronach i nie męczyć czytelnika resztą”. Aneta (2/10, sierpień 2024): „Te ponad 600 stron bez problemu można byłoby skrócić do 10”. AgnieszkaEmu (1/10, listopad 2019): „Książka raczej powinna być esejem na 30 stron”. Alex (5/10, styczeń 2022): „Można by było na ten temat napisać 100 stron i w zupełności wyczerpać temat”. eryk87 (5/10, wrzesień 2018): „ta książka powinna mieć z 300 stron max”.

Propozycje rozciągają się od 2 do 300 stron. Mediana wynosi 50. Do tego pięć kolejnych osób podaje ułamek, najczęściej „skrócić do jednej trzeciej”.

Te liczby padają z obu stron skali, od jedynek po ósemki i dziewiątki. Zgoda co do tego, że książka jest kilkukrotnie za długa, jest tu szersza niż zgoda co do tego, czy jest dobra.

Drugi zarzut dotyczy nie książki, tylko autora

Czterdzieści cztery opinie, czyli 13,5 procent, mówią o ego, arogancji albo przemądrzałości Taleba. Średnia ocena w tej grupie to 5,02.

Aneta (2/10, sierpień 2024) formułuje to najostrzej: „80% książki to prywatna vendetta autora (…) miałam wrażenie, że czytam książkę obrażonego na świat nastolatka, a nie dojrzałego pisarza”.

Ale ten sam zarzut pada u ludzi, którzy książkę polecają. Yga Kostrzewa (6/10, lipiec 2020) chwali interdyscyplinarność i w kolejnym zdaniu pisze o „wielkim ego autora”. Nie jest to więc zarzut rozczarowanych, tylko powszechne odczucie, które jednych zatrzymuje, a innych nie.

Opinia, która ujmuje cały spór w dwóch zdaniach

Trzecia najczęściej popierana opinia na karcie należy do dianasz (6/10, listopad 2023) i ma 83 głosy. To najuczciwszy opis tej lektury, jaki tam znaleźliśmy:

„W moim odczuciu nierówna książka. Początkowe »o! Coś ciekawego« powoli zamieniało się na »no dobra, zrozumiałam dwa rozdziały temu«”.

Warto dodać to, co pisze dalej: autor sam uprzedza, które rozdziały można pominąć. Kto z tej zgody skorzysta, czyta zupełnie inną książkę niż ten, kto brnie od deski do deski.

Najostrzej brzmią te dwie

macias (1/10, sierpień 2018), z 40 głosami poparcia: „Znam i lubię literaturę popularnonaukową, autor wprowadził nową kategorię – paplaninę pseudonaukową. (…) 62 strony udało mi się przeczytać, później stwierdziłem, że życie ma się tylko jedno i po prostu przekartkowałem resztę”.

Edi (3/10, styczeń 2020), w dwóch zdaniach, z 48 głosami poparcia: „Bicie piany. Morał? Wszystko się może zdarzyć”.

Ilu z nich w ogóle doszło do końca

Co najmniej osiem opinii to relacje osób, które książki nie skończyły, i mówią to wprost.

ttorcz (2/10, wrzesień 2023): „Rzadko odkładam książkę przed ukończeniem, ale Nassim mnie pokonał. W 1/3 nie dałem rady kontynuować”. Ktosia (4/10, sierpień 2021): „Odpadłam po 80 stronach męczarni. Zwykle tak łatwo się nie poddaję”. Flaneur (6/10, luty 2023) o wersji audio: „Nie przebrnęłam. Niby wszystko pasuje (…) no ale nie da się tego słuchać”.

Do tego dochodzą ci, którzy skończyli i wolą, żebyś wiedział, ile ich to kosztowało. Bartosz Sądel (2/10, styczeń 2024): „Dobrnąłem do końca tylko dlatego, że nie lubię pozostawiać rzeczy nieskończonych, ale liczyłem minuty które dzieliły mnie od końca”.

Najczęściej popierana opinia mówi coś odwrotnego

Opinia z największym poparciem na całej karcie należy do wCzepkuUrodzonej (10/10, styczeń 2022) i ma 111 głosów. Zaczyna się zdaniem, że książka „pokazuje, że sytuacje, które spotykają nas w życiu można przewidzieć”.

Cała książka mówi coś przeciwnego. Możliwe, że to literówka i wypadło jedno „nie” – dalsza część opinii jest z książką zgodna. Ale to właśnie ten wariant zebrał 111 głosów poparcia i stoi na górze karty od czterech lat.

Zostawiamy to bez komentarza o czytelnikach. Odnotowujemy jako fakt o samej książce: 698 stron nie gwarantuje, że główna teza dojdzie w całości.

Nasze zdanie

Zacznę od siebie. Czarny łabędź jest jedną z najlepszych książek, jakie przeczytałem. Nie najlepiej napisanych – najlepszych. To nie jest to samo i cała ta recenzja jest o różnicy między jednym a drugim.

Mateusz, Lumeo

Sześćdziesiąt opinii mówi, że jest za długa. I mają rację

Nie zamierzam się z nimi kłócić. Co do faktów zgadza się wszystko: książka jest rozwlekła, autor siedzi w tekście na każdej stronie, a samą tezę da się zamknąć na pięćdziesięciu stronach. Dziewiętnastu czytelników policzyło to za nas.

Tylko że ta pięćdziesięciostronicowa wersja dałaby Ci definicję, a nie zmianę. Ta książka nie przekonuje argumentem, ona Cię swoją tezą zmęcza – aż zaczniesz widzieć czarne łabędzie tam, gdzie wcześniej widziałeś przypadek albo zasłużony sukces. Objętość nie jest tu wadą wykonania, tylko sposobem działania.

Dlatego zarzut o rozwlekłość jest słuszny i jednocześnie nie ma znaczenia. Skrócona wersja tej książki byłaby poprawna i bezużyteczna.

Werdykt: 5 na 5

Dajemy 5/5 i robimy to świadomie wbrew średniej z tej karty.

Piątka nie jest za wykonanie. Jest za to, że jedno pojęcie z tej książki weszło do języka i zmieniło sposób, w jaki poważni ludzie mówią o ryzyku. Milczące dowody, strategia sztangi i historia indyka to trzy narzędzia, których nie znajdziesz nigdzie indziej w takiej formie – a każde z nich zmienia konkretną decyzję, nie tylko pogląd.

Jeśli szukasz przyjemnej lektury, obniż tę ocenę o dwa punkty i miej rację. Jeśli szukasz książki, po której inaczej patrzysz na to, co Cię może spotkać, nie ma tu czego obniżać.

Dla kogo jest Czarny łabędź

Komu ta książka realnie pomoże

Każdemu, kto podejmuje decyzje z niepełnymi danymi i ponosi za nie konsekwencje. Przedsiębiorcom, inwestorom, ludziom zarządzającym ryzykiem cudzych pieniędzy. Strategia sztangi jest tu konkretną instrukcją, a nie metaforą.

Osobom, które ufają prognozom. Rozdziały o ekspertach są nieprzyjemne i dlatego przydatne. Taleb pokazuje, że trafność prognoz specjalisty w dziedzinie podatnej na skrajności jest bliska trafności laika, tylko opakowanie jest lepsze.

Tym, którzy lubią, gdy autor się z nimi kłóci. Jeśli irytacja Cię nie wyłącza, tylko nakręca, dostaniesz z tej lektury najwięcej.

Kto się rozczaruje

Jeśli szukasz poradnika, nie znajdziesz go. Praktycznych rad jest tu na kilka stron, a reszta to argumentacja.

Jeśli nie znosisz, gdy autor jest obecny w tekście, odpadniesz. Czterdzieści cztery opinie na karcie mówią o jego ego i wszystkie są zgodne co do faktów, różnią się tylko tolerancją.

Jeśli masz mało czasu. Prawie dwanaście godzin to realny koszt, a proporcja idei do objętości jest najgorsza ze wszystkich książek, które dotąd tu recenzowaliśmy.

Cytaty z Czarnego łabędzia

Tę książkę się podkreśla – czytelnicy dodali na karcie Lubimyczytać 64 cytaty. Kilka najlepszych:

„Nie jesteśmy dość mądrzy, żeby radzić sobie z wiedzą”.

„Niestety, ludzie nie rozumieją, że sukces polega przede wszystkim na unikaniu strat, a nie na zdobywaniu zysków”.

„Łatwo unikać patrzenia na cmentarz, gdy wymyśla się teorie historyczne”.

„My, ludzie, padamy ofiarami asymetrii percepcji zdarzeń losowych. Sukcesy wyjaśniamy swoimi umiejętnościami, a porażki okolicznościami zewnętrznymi poza naszą kontrolą, czyli przypadkowością”.

I jeden, który na stronie sprzedającej opracowania książek wypada szczególnie zabawnie: „Książki przeczytane są znacznie mniej wartościowe od książek nieprzeczytanych”.

Czy warto przeczytać Czarnego łabędzia?

Warto znać tę książkę. Czy warto ją przeczytać w całości, zależy od jednej rzeczy: czy irytacja Cię napędza, czy zatrzymuje.

Jeśli napędza, dostaniesz jedną z najważniejszych książek o ryzyku, jakie napisano, plus autora, który kłóci się z Tobą przez blisko siedemset stron. Jeśli zatrzymuje, dołączysz do tych osiemnastu procent, którzy napisali, że wszystko to dało się powiedzieć szybciej. Będziesz mieć rację i nic Ci to nie da, bo idei i tak nie poznasz.

Zdanie „nie da się przewidzieć rzeczy nieprzewidywalnych” brzmi banalnie dokładnie do momentu, w którym rozpoznasz je w czymś, co sam przeżyłeś. Dlatego 698 stron zamiast pięćdziesięciu i dlatego u nas jest to piątka, a nie trójka.

Co jeszcze przygotowaliśmy wokół tej książki

W Lumeo rozłożyliśmy Czarnego łabędzia na trzy kluczowe idee, które przechodzi się w 26 minut zamiast 698 stron. Do każdej dokładamy Komentarz Lumeo, czyli to, czego w książce nie ma:

• badania Elizabeth Loftus nad fałszywymi wspomnieniami przy błędzie narracyjnym,
• Superprognozowanie Philipa Tetlocka przy rozdziale o ekspertach, jako kontrapunkt: są ludzie, którzy prognozują lepiej, i wiadomo dlaczego,
• Leniwy umysł Adama Granta przy postawie wobec własnych przekonań,
• Sapiens Yuvala Noaha Harariego i Davida Hume'a przy problemie indukcji,
• flash crash z 6 maja 2010 roku i kryzys 2008 jako dwa policzalne przykłady Ekstremistanu,
• Na własne ryzyko samego Taleba przy pytaniu, kto ponosi koszt cudzych prognoz.

Do tego infografika, wersja audio do słuchania w aucie i sekcja „Wiedza w praktyce” z pytaniami kontrolnymi i dziesięcioma zadaniami – w tym mapą własnych czarnych łabędzi i podziałem swoich aktywności na Przeciętnostan i Ekstremistan.

Przejdź do Czarnego łabędzia w Lumeo – 7 dni za darmo, bez podawania karty.

Książkę kupisz u naszego partnera, w wydawnictwie Zysk i S-ka.