Kluczowa idea 1. Mózg przewiduje, zanim zobaczy

W grudniu 2018 roku londyńskie lotnisko Gatwick pogrążyło się w chaosie. Napływały zgłoszenia o dronach krążących nad pasami startowymi, loty odwoływano, a utrudnienia dotknęły 140 tysięcy pasażerów. Mimo licznych relacji naocznych świadków nie znaleziono żadnego dowodu, że drony w ogóle tam były. Robson zaczyna od tej historii pierwszy rozdział, bo pokazuje ona, jak oczekiwania potrafią zniekształcić to, co widzimy.

 

Wyjaśnienie daje model, który coraz więcej neuronaukowców opisuje jako „maszynę predykcyjną”. Mózg nie odbiera świata biernie. Buduje jego symulację, opartą w równym stopniu na oczekiwaniach i dawnych doświadczeniach, co na danych napływających ze zmysłów. Zanim wejdziesz do pokoju, ma już przygotowanych kilka wersji tego, co możesz w nim zastać, i porównuje je z tym, co widzisz. Z wielu takich porównań powstaje jego „najlepsze przypuszczenie” o scenie przed Tobą. Zwykle jest ono trafne, ale jak zauważa autor, czasem daleko odbiega od tego, co naprawdę istnieje.

 

Robson wskazuje dowód w samej budowie mózgu. Do kory wzrokowej, czyli obszaru przetwarzającego obraz z oczu, dochodzi znacznie mniej nerwów z siatkówki niż połączeń przynoszących przewidywania z innych części mózgu. Z ewolucyjnego punktu widzenia to rozsądne rozwiązanie. Przewidywania zmniejszają ilość danych do przetworzenia i pozwalają skupić uwagę na tym, co zaskakujące, na przykład na wężu, na którego zaraz nadepniesz.

 

Ta oszczędność ma jednak swoją cenę. Liczne badania pokazują, że silne oczekiwania wywołują żywe halucynacje, na przykład twarze dostrzegane w przypadkowym szumie albo muzykę słyszaną w trzaskach. Strach i stres nasilają takie błędy, co widać było właśnie na Gatwick.

 

Komentarz Lumeo  Stres nie tylko nasila takie pomyłki, lecz także czyni je groźnymi. Malcolm Gladwell rozbiera w książce Błysk! noc z lutego 1999 roku w nowojorskim Bronksie, gdy czterech policjantów w cywilu uznało stojącego w bramie własnego domu Amadou Diallo, młodego imigranta z Gwinei, za podejrzanego. Diallo sięgnął do kieszeni po portfel. Policjanci zobaczyli w jego dłoni broń i oddali 41 strzałów, z których 19 go trafiło.   Gladwell tłumaczy ten błąd pobudzeniem organizmu. Gdy tętno przekracza około 145 uderzeń na minutę, zdolność do trafnego odczytywania cudzych zamiarów zaczyna gwałtownie słabnąć, a do głosu dochodzą uproszczone, schematyczne reakcje. W takiej chwili nie da się uspokoić na zawołanie, więc praktyczny wniosek Gladwella brzmi inaczej: trzeba zyskać czas. Każda sekunda odroczenia decyzji daje zmysłom szansę dostarczyć danych, które skorygują przewidywanie, zanim zamieni się ono w czyn.