Kluczowa idea 1. Odłóż na bok swój kompas moralny

Myślenie jak freak nie ma wiele wspólnego z geniuszem ani z wiedzą ekonomiczną. To raczej pewna postawa, czyli gotowość, by myśleć samodzielnie i pozwalać, aby fakty mówiły same za siebie. Levitt i Dubner nazywają ją podejściem ekonomicznym, choć nie chodzi tu o gospodarkę ani o pieniądze. Chodzi o to, by opierać się na tym, co pokazują dane, a nie na przeczuciach, uprzedzeniach czy ideologii, i by patrzeć na świat takim, jaki naprawdę jest, a nie takim, jakim chcielibyśmy go widzieć.

 

U podstaw tego sposobu myślenia leżą cztery proste założenia, które warto mieć z tyłu głowy:

 

• Bodźce rządzą zachowaniem. Jeśli trafnie rozszyfrujesz, co naprawdę motywuje ludzi, sposób na skłonienie ich do działania staje się znacznie bardziej oczywisty.

 

• Liczy się to, co i jak mierzysz. Kiedy wiesz, co mierzyć, potrafisz uczynić skomplikowany świat prostszym, zwłaszcza w tematach silnie nacechowanych emocjami.

 

• Powszechna wiedza często bywa błędna. Jeśli bezrefleksyjnie podążasz za stadem, zwykle kończy się to kłopotami.

 

• Korelacja to nie to samo co przyczynowość. To, że dwa zjawiska występują razem, nie znaczy, że jedno wywołuje drugie. Najczęściej tak nie jest.

 

Komentarz Lumeo  W amerykańskim stanie Maine roczne spożycie margaryny przez całą dekadę zmieniało się niemal w idealnym rytmie z liczbą rozwodów — oba wykresy pokrywały się w ponad 99 procentach. Liczbę utonięć w basenach da się z kolei zestawić z liczbą filmów, w których w danym roku zagrał Nicolas Cage, i również układa się w zaskakująco zgodną krzywą. Takie pary zebrał analityk Tyler Vigen w projekcie „pozorne korelacje”, żeby pokazać, jak łatwo dane tworzą zależności, których w rzeczywistości nie ma.   Mechanizm bywa dwojaki. Czasem to czysty przypadek, bo przy tysiącach porównywanych wielkości część z nich musi się kiedyś pokryć. Czasem działa ukryty trzeci czynnik — sprzedaż lodów rośnie razem z liczbą utonięć nie dlatego, że lody topią, lecz dlatego, że jedno i drugie napędza upał. To dlatego za każdym nagłówkiem „X powoduje Y” warto zapytać, czy nie istnieje coś trzeciego, co porusza obiema rzeczami naraz, albo czy to nie zwykły zbieg liczb.

 

Najtrudniejsze z tych założeń bywa trzecie. Lubimy wierzyć, że nasze opinie są dobrze ugruntowane, a tymczasem świat pełen jest ekspertów, którzy z pełnym przekonaniem mówią, co nas czeka, od polityków i komentatorów po giełdowych guru i meteorologów. Gdy jednak prześledzić ich prognozy przez dłuższy czas, okazuje się, że wypadają niewiele lepiej niż nowicjusze w swojej dziedzinie.