Kluczowa idea 1. Dopamina to cząsteczka oczekiwania, nie przyjemności

Obecność dopaminy w mózgu wykazała w 1957 roku badaczka Kathleen Montagu. Jak zauważają autorzy, wytwarza ją zaledwie 0,0005 procent komórek mózgowych. Mimo to ta garstka komórek ma ogromny wpływ na to, jak się zachowujemy i jak myślimy.

Przez lata dopaminę nazywano „cząsteczką przyjemności”, a obwód, w którym działa, szlakiem nagrody. Etykieta wzięła się z eksperymentów z kokainą, bo euforia po narkotyku szła w parze ze wzrostem aktywności dopaminy. Dopamina rzeczywiście potrafi dać euforię, ale kolejne badania pokazały, że nie mierzy przyjemności. Gdy szczury dostawały smaczny pokarm raz za razem, aktywność dopaminy z czasem wygasała, choć zwierzęta nadal się nim cieszyły.

Przełom przyniosły doświadczenia neurobiologa Wolframa Schultza na makakach. Małpy nauczyły się, że zapalenie lampki zapowiada porcję karmy. Od tej chwili dopamina reagowała już na samo światło, a nie na jedzenie, bo niespodzianką był dla małp sygnał, a nie to, co po nim przychodziło. Badacze uznali więc, że dopamina odpowiada nie na przyjemność, lecz na to, co nieoczekiwane: na samą możliwość nagrody i jej wyczekiwanie.

Autorzy wyjaśniają ten mechanizm pojęciem błędu przewidywania nagrody. To różnica między nagrodą, którą faktycznie dostajemy, a tą, której się spodziewaliśmy. Wyobraź sobie, że bankomat pokazuje saldo o sto złotych wyższe, niż myślałeś, albo że możesz wcześniej wyjść z biura. Dreszcz, który wtedy czujesz, nie bierze się z pieniędzy ani z wolnego czasu, tylko z miłego zaskoczenia. Im większa niespodzianka, tym silniejszy wyrzut dopaminy, a do jej pobudzenia wystarcza już sama szansa, że rzeczywistość okaże się lepsza od oczekiwań. Dlatego autorzy nazywają dopaminę cząsteczką antycypacji, czyli oczekiwania, a nie przyjemności.

Jeden mózg, dwa światy