Kierat hedonistyczny – dlaczego to, o czym marzyliśmy, tak szybko powszednieje
W 1978 roku troje amerykańskich psychologów zadało pytanie, które brzmi jak żart: czy zwycięzca loterii jest szczęśliwszy od sąsiada, który nic nie wygrał? Odpowiedź, którą dostali, od pół wieku wraca w książkach o pieniądzach, szczęściu i motywacji. W ciągu półtora roku od wygranej różnica była zaskakująco mała, a zwycięzcy mniej cieszyli się drobnymi przyjemnościami dnia.
To zjawisko psychologia nazywa kieratem hedonistycznym (także kieratem hedonicznym, bieżnią hedoniczną albo adaptacją hedoniczną). Wyjaśniamy, czym jest, skąd się wzięło, co z pierwotnej teorii przetrwało kolejne badania i co realnie pomaga zwolnić tempo tego kieratu.
Czym jest kierat hedonistyczny
Definicja
Kierat hedonistyczny to skłonność do szybkiego przyzwyczajania się do zmian w życiu, zarówno dobrych, jak i złych. Po wydarzeniu, które mocno nas porusza, nastrój z czasem wraca w pobliże poziomu, na którym był wcześniej. Psychologowie mówią o „punkcie odniesienia” zadowolenia, do którego ciąży nasze samopoczucie.
Obraz kieratu albo bieżni oddaje sedno: biegniemy coraz szybciej, zdobywamy coraz więcej, a zostajemy mniej więcej w tym samym miejscu. Podwyżka cieszy przez kilka tygodni, potem staje się po prostu pensją. Wymarzone mieszkanie po roku jest zwyczajnym mieszkaniem, w którym trzeba wymienić baterię w łazience. Oczekiwania rosną razem z tym, co mamy, więc kolejny krok przestaje dawać ten sam zastrzyk radości.
Działa to także w drugą stronę. Ból po stracie pracy czy rozstaniu zwykle słabnie szybciej, niż przewidujemy w pierwszych dniach. W tym sensie kierat jest nie tylko pułapką, ale też mechanizmem ochronnym: pozwala przetrwać trudne zdarzenia i nie popaść w samozadowolenie po sukcesie.
Warto odróżnić go od zwykłej habituacji, czyli słabnięcia reakcji na powtarzający się bodziec (szum lodówki, zapach własnego mieszkania). Habituacja dotyczy wrażeń, a kierat hedonistyczny dotyczy ogólnego zadowolenia z życia i tego, jak zmieniają się nasze oczekiwania.
Skąd się wzięło pojęcie: loteria i wypadki
Termin „hedonic treadmill” wprowadzili w 1971 roku Philip Brickman i Donald T. Campbell w eseju „Hedonic Relativism and Planning the Good Society”. Zastanawiali się, czy wzrost dobrobytu może trwale podnieść poziom szczęścia społeczeństwa. Ich odpowiedź była pesymistyczna: jeśli ludzie oceniają swoje położenie przez porównanie z tym, do czego się przyzwyczaili, każda poprawa szybko staje się nową normą.
Siedem lat później Brickman, Dan Coates i Ronnie Janoff-Bulman opublikowali w „Journal of Personality and Social Psychology” badanie „Lottery winners and accident victims: Is happiness relative?”. Porównali 22 zwycięzców dużych nagród w loterii stanowej Illinois z 22 osobami z tej samej okolicy oraz z 29 osobami sparaliżowanymi po wypadkach.
Wyniki były dwa. Po pierwsze, zwycięzcy nie byli szczęśliwsi od grupy kontrolnej, a z codziennych drobiazgów, takich jak rozmowa z przyjacielem, komplement czy śniadanie, czerpali wyraźnie mniej przyjemności. Autorzy tłumaczyli to kontrastem: na tle wielkiej wygranej zwykłe przyjemności bledną. Po drugie, osoby sparaliżowane oceniały swoje obecne szczęście niżej niż pozostałe grupy, choć wciąż powyżej środka skali, a swoją przeszłość idealizowały.
Ten drugi wynik bywa przekręcany. W wielu tekstach można przeczytać, że po roku obie grupy były „tak samo szczęśliwe”. Badanie tego nie pokazało: paraliż obniżył poziom szczęścia, tylko mniej, niż ludzie się spodziewają. Trzeba też pamiętać o skali. To były małe grupy, zbadane jednorazowo, bez pomiaru przed zdarzeniem, więc wyniki są raczej wskazówką niż twardym dowodem.
Co nauka poprawiła w teorii kieratu
Pierwotna wersja teorii zakładała, że wszyscy wracamy do tego samego, neutralnego poziomu, cokolwiek się stanie. Gdyby tak było, wszelkie starania o lepsze życie byłyby skazane na porażkę. W 2006 roku Ed Diener, Richard Lucas i Christie Napa Scollon opublikowali w „American Psychologist” przegląd badań „Beyond the hedonic treadmill”, w którym zaproponowali pięć poprawek:
- punkt odniesienia większości ludzi nie jest neutralny, tylko lekko pozytywny,
- ludzie mają różne punkty odniesienia, częściowo zależne od temperamentu,
- jedna osoba może mieć kilka punktów odniesienia, bo przyjemne emocje, przykre emocje i zadowolenie z życia mogą zmieniać się niezależnie,
- punkt odniesienia może się trwale przesunąć,
- ludzie różnią się tym, jak szybko i jak bardzo adaptują się do zmian.
Dane z długich badań panelowych potwierdzają, że adaptacja nie jest pełna. Ed Diener i Frank Fujita przez 17 lat co roku pytali o zadowolenie z życia ponad 3,6 tysiąca mieszkańców Niemiec. U większości wynik krążył wokół stałego poziomu, ale mniej więcej u co czwartej osoby wyraźnie się przesunął. Inne analizy tych samych danych pokazały, że długotrwała niepełnosprawność, bezrobocie czy utrata małżonka potrafią obniżyć zadowolenie na lata, mimo częściowej adaptacji.
Wniosek jest więc bardziej optymistyczny niż w 1971 roku. Kierat istnieje i szybko „zjada” radość z rzeczy oraz pieniędzy, ale nie wszystko w życiu podlega mu w tym samym stopniu. To, jak żyjemy, ma znaczenie.
W ciągu 35 lat badań obraz kieratu wyraźnie się zmienił. Najpierw zakładano pełny powrót do punktu wyjścia, potem okazało się, że niektóre zdarzenia zostawiają trwały ślad. Pokazują to trzy wykresy nastroju:

Kierat hedonistyczny w codziennym życiu
Najłatwiej go zauważyć w finansach. Rosnąca pensja pociąga za sobą droższe mieszkanie, lepszy samochód i wyższe rachunki, a po roku poczucie, że „wcale nie jest lżej”. Ekonomiści nazywają to inflacją stylu życia. Każdy nowy standard szybko staje się minimum, poniżej którego nie chcemy schodzić, więc do szczęścia potrzeba coraz więcej.
Podobnie działa z zakupami. Nowy telefon cieszy przez kilka dni, potem jest po prostu telefonem, a uwagę przyciąga kolejny model. Barry Schwartz w „Paradoksie wyboru” pokazuje, że duży wybór pogarsza sprawę: im więcej czasu i energii wkładamy w decyzję, tym więcej od niej oczekujemy, więc tym boleśniej odczuwamy moment, w którym zachwyt mija. Najmocniej dotyka to maksymalizatorów, czyli osób, które zawsze szukają opcji najlepszej, a nie wystarczająco dobrej.
Kierat dotyczy też osiągnięć. Awans, ukończony maraton czy wydana książka dają krótką satysfakcję, a potem poprzeczka przesuwa się wyżej. Jak ten mechanizm opisują autorzy książek o motywacji i szczęściu, pokazujemy w analizach z biblioteki Lumeo, gdzie każda idea ma osobny Komentarz Lumeo z badaniami.
Jak zwolnić kierat hedonistyczny
Zejść z kieratu się nie da, bo przyzwyczajanie się jest wpisane w to, jak działa mózg. Badania sugerują jednak kilka sposobów, by zwolnić jego tempo.
Robić przerwy od przyjemności. Jordi Quoidbach i Elizabeth Dunn poprosili 55 studentów z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, by zjedli kawałek czekolady w laboratorium, a potem przez tydzień albo jej nie jedli, albo jedli jej jak najwięcej, albo nie zmieniali niczego. Po tygodniu ci, którzy się powstrzymywali, delektowali się czekoladą wyraźnie bardziej i mieli po niej lepszy nastrój. To jedno, niewielkie badanie, ale dobrze pasuje do szerszej obserwacji: rzadsza przyjemność cieszy dłużej.
Wybierać doświadczenia zamiast rzeczy. Thomas Gilovich z Cornell University od lat bada, że radość z zakupów materialnych słabnie szybciej niż radość z doświadczeń, takich jak podróż czy koncert. Doświadczenia stają się częścią naszej historii i trudniej je porównywać z cudzymi.
Wprowadzać zmienność. Przyzwyczajamy się najszybciej do tego, co stałe i przewidywalne. Nowe miejsca, nowe trasy, nowe sposoby spędzania czasu z tymi samymi ludźmi utrudniają mózgowi zamianę dobrego w tło.
Zadowalać się „wystarczająco dobrym”. Schwartz radzi, by w sprawach mniej ważnych świadomie przestać szukać najlepszej opcji. Mniejsze oczekiwania to mniejsze rozczarowanie, gdy zachwyt minie.
Celowo zauważać to, co już mamy. Delektowanie się, czyli świadome przeżywanie przyjemnej chwili, działa jak hamulec dla przyzwyczajenia. To prosta praktyka, ale wymaga uwagi, której zwykle brakuje, gdy myślami jesteśmy już przy kolejnym celu.
Kto chce sprawdzić, jak te metody opisują sami autorzy, w analizie „Sztuki wydawania pieniędzy” znajdzie kluczowe idee Morgana Housela o dawkowaniu przyjemności i obniżaniu oczekiwań, do przeczytania albo posłuchania.
Książki na ten temat
Kierat hedonistyczny pojawia się w ponad dwudziestu opracowaniach z biblioteki Lumeo. Te pięć książek mówi o nim najwięcej:

Paradoks wyboru – Barry Schwartz: pokazuje, jak nadmiar opcji pogłębia adaptację hedonistyczną i dlaczego maksymalizatorzy rozczarowują się mocniej niż satysfakcjoniści.

Sztuka wydawania pieniędzy – Morgan Housel: przekonuje, że szczęście daje kontrast, a nie ilość, więc przed bieżnią hedoniczną chroni dawkowanie przyjemności i prostsze życie.

Mózg chce więcej – Daniel Z. Lieberman, Michael E. Long: tłumaczy, dlaczego dopamina, cząsteczka oczekiwania, każe gonić za tym, czego jeszcze nie mamy, i czemu znane przestaje cieszyć.

Śmierć z zerem na koncie – Bill Perkins: proponuje wydawać pieniądze na doświadczenia, które budują „dywidendę pamięci”, zamiast na przedmioty, które szybko powszednieją.

Sztuka szczęścia – Dalajlama, Howard C. Cutler: opisuje stały punkt odniesienia zadowolenia i przekonuje, że umysł można trenować, by ten poziom realnie podnieść.
Pojęcia pokrewne
Kierat hedonistyczny ma dwóch bliskich krewnych. Habituacja to podstawowy mechanizm przyzwyczajania się do bodźców, na którym kierat się opiera. Paradoks regionu beta opisuje odwrotną stronę adaptacji: do dużych nieszczęść przyzwyczajamy się czasem szybciej niż do drobnych, bo tylko te pierwsze uruchamiają nasze mechanizmy obronne.
Blisko kieratu leży też zjawisko, które psychologowie Daniel Gilbert i Timothy Wilson nazwali błędem prognozy afektywnej. Przewidując, jak będziemy się czuć po jakimś zdarzeniu, przeceniamy siłę i czas trwania emocji: wierzymy, że nowa praca uszczęśliwi nas na lata, a porażka złamie na długo. Kierat hedonistyczny wyjaśnia, dlaczego te prognozy tak często się mylą. Nie uwzględniamy w nich własnej zdolności do przyzwyczajania się, więc gonimy za celami, które cieszą krócej, niż zakładaliśmy, i boimy się zmian, które zniesiemy lepiej, niż sądzimy.
Najczęstsze pytania
Czy kierat hedonistyczny to to samo co adaptacja hedoniczna?
W praktyce tak. Adaptacja hedoniczna to nazwa samego procesu przyzwyczajania się do zmian, a kierat (bieżnia) hedonistyczny to obrazowa nazwa jego skutku: biegniemy za kolejnymi celami, a nasze zadowolenie zostaje w tym samym miejscu.
Czy pieniądze dają szczęście, skoro działa kierat?
Pieniądze pomagają, zwłaszcza gdy chronią przed brakiem i dają poczucie bezpieczeństwa. Kierat sprawia jednak, że radość z kolejnych podwyżek i zakupów szybko słabnie. Więcej trwałego zadowolenia dają zwykle doświadczenia, relacje i czas niż kolejne przedmioty. Długie badania panelowe pokazują przy tym asymetrię: utrata pracy potrafi obniżyć zadowolenie z życia na lata, a radość z podwyżki słabnie zwykle dużo szybciej niż ból takiej straty. Dlatego bezpieczeństwo finansowe ma znaczenie, ale gonitwa za coraz wyższym standardem życia rzadko odkłada się w trwałe szczęście.
Czy da się zejść z kieratu hedonistycznego?
Całkowicie nie, bo przyzwyczajanie się jest naturalną cechą mózgu. Można natomiast zwolnić jego tempo: robić przerwy od przyjemności, wybierać doświadczenia, wprowadzać zmienność i świadomie zauważać to, co już mamy.
Kto wymyślił pojęcie kieratu hedonistycznego?
Termin „hedonic treadmill” wprowadzili w 1971 roku amerykańscy psychologowie Philip Brickman i Donald T. Campbell. Najbardziej znane badanie na ten temat, porównujące zwycięzców loterii z osobami sparaliżowanymi po wypadkach, Brickman przeprowadził z Danem Coatesem i Ronnie Janoff-Bulman w 1978 roku. Teorię istotnie poprawił w 2006 roku zespół Eda Dienera.
Jaką książkę przeczytać o kieracie hedonistycznym?
Na początek „Paradoks wyboru” Barry’ego Schwartza, bo łączy kierat z codziennymi decyzjami, a potem „Sztukę wydawania pieniędzy” Morgana Housela. Kluczowe idee obu książek, wraz z Komentarzami Lumeo i wersją audio, są dostępne w analizie „Paradoksu wyboru” i w pozostałych analizach z listy wyżej.




