Leniwy umysł – recenzja książki Adama Granta

Noblista, który ucieszył się z błędu

Adam Grant opowiadał na konferencji o swoich badaniach nad ludźmi, którzy częściej dają, niż biorą. Słuchał go psycholog i noblista Daniel Kahneman. Wyniki go zaskoczyły.

Większość ludzi zaczyna wtedy podważać metodę badania. Kahneman się uśmiechnął i powiedział: „To było cudowne”. A zaraz potem: „Myliłem się”. Przy lunchu wytłumaczył Grantowi, że „naprawdę cieszy go myśl, że nie miał racji, ponieważ to oznacza, że teraz błądzi mniej niż dotychczas”.

Ta scena pochodzi z książki Leniwy umysł i dobrze oddaje jej tezę. Według Granta „mylimy się częściej, niż nam się wydaje, a im częściej się tego wypieramy, tym bardziej sami się pogrążamy”.

Na Lubimyczytać książka ma średnią 7,5 na 10 z 278 ocen. Sprawdzamy, za co czytelnicy ją chwalą, co ich w niej męczy i komu się przyda.

W oryginale nie ma lenistwa

Po angielsku książka nazywa się Think Again, czyli pomyśl jeszcze raz. Słowo „leniwy” dodał dopiero polski tytuł. Książkę wydało MT Biznes w październiku 2021 roku, w przekładzie Magdy Witkowskiej, na 358 stronach.

Czytelnicy i tak budują na polskim tytule własne interpretacje. senga (7/10) widzi w książce „Paradoks dwóch przeciwstawnych właściwości umysłu: lenistwu i elastyczności” (19 stycznia 2025). Sam Grant pisze głównie o tej drugiej, czyli o gotowości do zmiany zdania.

Autor, który w dzieciństwie zawsze chciał mieć rację

Adam Grant jest psychologiem organizacji i profesorem Wharton School. Wydawca podkreśla, że od lat należy do najwyżej ocenianych wykładowców tej uczelni. W naszym katalogu są też jego Dawaj i bierz, Buntownicy i Ukryty potencjał.

W książce przyznaje: „Jako dziecko bardzo chciałem zawsze mieć rację”. W drugiej klasie poprawił nauczyciela, który zamiast lightning napisał lightening. Koledzy przezywali go „Pan Faktyczny”.

Cztery części, jedenaście rozdziałów

Książka ma prolog, jedenaście rozdziałów w czterech częściach i epilog. Pierwsza część dotyczy weryfikacji własnych poglądów. Druga uczy, jak zachęcać do tego innych. Trzecia opisuje budowanie społeczności, która się uczy przez całe życie: w sporach publicznych, w szkole i w pracy. Czwarta, „Wnioski”, ma jeden rozdział o planach życiowych i zawodowych.

Na końcu jest kilkustronicowa ściąga „Co robić, żeby coś się zmieniło”. Jeszcze do niej wrócimy, bo chwalą ją nawet czytelnicy, którzy dali całości 4 na 10.

Pożar na początek

W prologu Grant opisuje między innymi pożar w Mann Gulch. BartłomiejKłos (8/10) najlepiej pamięta z niego „przykład akcji strażaków, gdzie jeden z nich, dzięki zdolności weryfikacji swoich decyzji w krytycznym momencie, przeżył jako jeden z nielicznych” (21 stycznia 2025).

Kaznodzieja, prokurator, polityk i naukowiec

Tak nazywa się pierwszy rozdział. Grant opisuje w nim cztery tryby myślenia. Kaznodzieja broni jedynej słusznej racji. Prokurator atakuje cudze argumenty i nie przyznaje się do własnych błędów. Polityk dopasowuje poglądy do tego, co przyniesie mu aprobatę.

Naukowiec traktuje własne opinie jak hipotezy. Szuka dowodów, które mogłyby je obalić, i sprawdza pomysły w eksperymentach. thelv11 (6/10) podsumowuje to krótko: „Coś jakby podręcznik produktowca.” (20 września 2026).

Pewność siebie rośnie szybciej niż umiejętności

Drugi rozdział, „Rozgrywający z fotela i oszust”, opisuje dwie skrajności. Rozgrywający z fotela ufa sobie bardziej, niż pozwalają mu kompetencje. Oszust ma odwrotnie i wątpi w siebie mimo umiejętności.

W notatkach 19Gosia94 (9/10) jest zdanie o nowicjuszu, który zaczyna robić postępy: „Zyskuje wtedy pewność siebie szybciej niż umiejętności” (7 stycznia 2025). Grant proponuje pokorną pewność siebie. To wiara, że osiągniesz cel, połączona ze świadomością, że dzisiejsza wiedza i narzędzia mogą do tego nie wystarczyć.

Eksperyment, którego dziś nikt by nie zatwierdził

Rozdział „Radość błądzenia” zaczyna się od badania, które Grant sam nazywa „wybitnie nieetycznym”. Jesienią 1959 roku psycholog Henry Murray zaprosił do niego studentów drugiego roku Harvardu. Każdy miał opisać własną filozofię życiową.

Potem zamiast umówionego partnera do rozmowy dostawał studenta prawa. Ten był w zmowie z badaczami i przez 18 minut bezceremonialnie atakował jego poglądy. Jeden z uczestników napisał po latach: „Zostałem oszukany. Powiedziano mi, że to będzie dyskusja, a to był atak”. Jedna trzecia pytanych uznała jednak całe doświadczenie za „zabawne”. Grant szuka odpowiedzi na pytanie, czego możemy się od tej trzeciej grupy nauczyć.

Legalista

Najostrzej zareagował student o pseudonimie „Legalista”. Studia zaczął jako 16-latek, a po studiach został na uczelni. Uważał, że technologia szkodzi cywilizacji, i nigdy nie zmienił zdania. Z czasem jego lęk przed technologią jeszcze urósł.

Grant cytuje jego późniejsze „opus magnum”: „Rewolucja przemysłowa wywołała katastrofalne konsekwencje dla ludzkości”. Przypis pod tym zdaniem odsyła do tekstu manifestu Unabombera, który wydrukował „New York Times”.

Wniosek Granta mieści się w jednym zdaniu: „Poczucie zagrożenia często skutkuje umocnieniem się poglądów.”

Tożsamość zbudowana na wartościach

Jak Kahneman się przed tym broni? Grantowi powiedział, że nie pozwala, by jakiekolwiek przekonania stały się częścią jego tożsamości. I dodał: „Zmieniam zdanie z taką prędkością, że moi współpracownicy dostają szału”.

Grant proponuje to samo każdemu: „Tożsamość powinna być wypadkową wartości, a nie przekonań.” Lekarzowi ma zależeć na zdrowiu pacjentów, a nauczycielowi na tym, żeby uczniowie zdobywali wiedzę. Metody wolno im zmieniać, gdy pojawią się nowe dane. Florian_P (8/10) uważa to za bardzo ważną kwestię, „bo tak samo, jak nie jesteśmy własnymi myślami, tak i nie jesteśmy naszymi opiniami” (26 stycznia 2022).

Kahneman stosował tę zasadę także wobec własnych książek. W 2017 roku przyznał publicznie, że przy rozdziale o torowaniu w Pułapkach myślenia za bardzo zaufał badaniom na zbyt małych próbach. Pisaliśmy o tym w recenzji Pułapek myślenia.

Debata jak taniec

Druga część zaczyna się od rozdziału „Taniec z wrogiem”. Grant porównuje w nim dobrą debatę do tańca bez choreografii: „Jeśli się prowadzi zbyt nachalnie, partner zaczyna się opierać.”

Przywołuje badanie, w którym porównano przeciętnych negocjatorów z ekspertami. Przeciętni przychodzą z długą listą argumentów. Eksperci szukają najpierw wspólnej płaszczyzny i stawiają na kilka najmocniejszych. W notatkach 19Gosia94 ta myśl brzmi tak: „Spór nie jest wagą, nie wygramy go kładąc na szali większą liczbą argumentów.”

Grant opisuje też debatę mistrza Harisha Natarajana z maszyną do debat IBM. BartłomiejKłos zwraca uwagę, że człowiek potrafił „skutecznie odwołać się do uczuć publiczności”.

Pytaj „jak”, a nie „dlaczego”

Czytelnicy zapisali z książki zdanie o tym, jak się spierać: „gdy spór dotyczy »dlaczego?«, człowiek zaczyna się za bardzo emocjonalnie przywiązywać do swojego stanowiska i odruchowo odrzuca zdanie drugiej strony. Walkę w słusznej sprawie łatwiej toczy się wtedy, gdy istotą sporu staje się »jak?«”.

Rozdział „Zaklinacz szczepień i uprzejmy śledczy” opisuje rozmowę motywującą. Zamiast przekonywać, zadajesz pytania i pomagasz drugiej osobie samej znaleźć powody do zmiany. Jedno z pytań, które poleca Grant, brzmi: jakie dowody mogłyby zmienić Twoje zdanie?

Jankesi kontra Red Soxi

W rozdziale „Zła krew na diamencie” Grant razem ze swoim studentem próbował złagodzić wrogość kibiców New York Yankees i Boston Red Sox. Sprawdzali kilka sposobów. Najlepiej zadziałało uświadomienie kibicom, że ich wrogość jest przypadkowa, bo gdyby urodzili się w innej rodzinie, kibicowaliby rywalom.

Grant nazywa to myśleniem kontrfaktycznym. Wystarczy zapytać, jakie miałbyś poglądy, gdybyś dorastał w innym miejscu albo w innej epoce.

Szkoła, która uczy wątpić

W rozdziale „Pisanie podręcznika od nowa” Grant radzi uczyć dzieci kwestionowania podręczników i odróżniania popularności od wiarygodności. Odradza też pytanie dzieci, kim chcą być, gdy dorosną. Sugeruje ono, że człowiek może być tylko jedną osobą, a rozwój kończy się w dorosłości.

Ten fragment wymieniają aż trzy opinie. Dla Florian_P to najbardziej przekonujący z obalanych mitów. Literat (9/10) pisze: „Urzekł mnie rozdział, w którym autor tłumaczył dlaczego szkodliwe jest pytanie dzieci” (4 grudnia 2025).

Praca, w której wolno się mylić

Rozdział „Zawsze robiliśmy to inaczej” dotyczy firm i zespołów. Grant przygląda się między innymi NASA i Fundacji Gatesa. Według niego potrzebne są dwie rzeczy naraz: poczucie bezpieczeństwa, żeby ludzie przyznawali się do błędów, i odpowiedzialność za sposób podejmowania decyzji.

W notatkach 19Gosia94 zostało z tej części zdanie: „Dobry wynik złego procesu to szczęśliwy traf. Zły wynik dobrego procesu to mądry eksperyment.”

Czytelnicy dali jej 7,5 na 10

Na Lubimyczytać książka ma 7,5 na 10 z 278 ocen i 55 opinii (stan na 10 listopada 2026). Najczęstsza ocena to 8, wystawiły ją 94 osoby. Dziewiątkę albo dziesiątkę dały 64 osoby, a 4 lub mniej tylko 9.

Na półkach ma ją 1665 osób. 327 ją przeczytało, 34 czyta teraz, a 1304 dopiero zamierza. Na każdą osobę, która ją przeczytała, przypadają cztery, które dopiero zamierzają.

Najwięcej polubień ma ocena 4 na 10

Najczęściej polubiona opinia, z 58 polubieniami, to ocena 4/10 od klementyn: „Słabizna. Mocno się wynudziłem.” Kończy ją werdykt: „Generalnie strata czasu.” (14 marca 2026).

Tuż za nią, z 52 polubieniami, jest ocena 9/10 od Ewa: „Książka jedyna w swoim rodzaju.” (13 września 2025). Pod opinią jest dopisek: „Współpraca barterowa z wydawnictwem mtbiznes.” Podobną informację zostawia Z_błyskiem_w_oku (7/10): „Egzemplarz recenzencki otrzymałam od wydawnictwa MT Biznes.” Piszemy o tym, bo obie opinie same to uczciwie zaznaczają.

Za co ją chwalą

iseesea (8/10) ujmuje to tak: „Książka nie do przeczytania, a do przepracowania.” (2 marca 2023). Literat docenia, że jest w niej „ogrom wiedzy, czasem nawet humorystycznie podanej”.

Czytelnicy zwracają też uwagę na wykresy i rysunki. Florian_P pisze, że „różne grafiki ułatwiają przyjęcie niektórych treści”. Dla BartłomiejKłos to pierwsza książka psychologiczna w ogóle: „a mimo to wszystko rozumiałem bez większego wysiłku intelektualnego”.

Dobra, ale za długa

Na długość albo powtórzenia narzeka 7 opinii, ze średnią oceną 5,6. Trzy z nich wystawiły jednak 8 na 10. Jaj0229 (8/10) pisze, że „Łona w jednym kawałku oddał to co autor w całej książce”, i podaje tytuł utworu Łony i Webbera: Miej wątpliwość. Dodaje: „Mogła być o połowę krótsza, ale generalnie okej.” (23 grudnia 2021).

tomeckitom (6/10) zauważa, że „autor często wraca do tych samych tez, tylko ubranych w inne historie” (26 grudnia 2025). BartłomiejKłos część fragmentów odbiera jako zbędne „zapychacze”.

Magnat (1/10) ocenia książkę po lekturze 20 procent, czyli około 70 stron. Na tych stronach „mamy to samo zdanie i ten sam przekaz remiksowany na różne sposoby” (3 września 2023).

Oczywiste tylko na papierze

Cztery opinie twierdzą, że w książce nie ma nic nowego. Paweł (5/10): „Nie znalazłem w niej niczego odkrywczego” (24 października 2023). Mrozek777 (6/10): „niewiele nowego wyniosłem” (20 stycznia 2026).

Inni odpowiadają, że wiedzieć to jedno, a stosować to drugie. joly_fh (8/10) pisze: „Niektórym temat tej książki wydaje się oczywisty, jednak życie pokazuje jak wielu ludzi tego nie potrafi.” (18 maja 2022). grego1980 (8/10) dodaje: „Niby często czytamy o wydawało by się oczywistościach ale mało kto próbuje je wprowadzić w życie.” (8 października 2022).

Autor też czasem gdyba

Krzysztof (6/10) zarzuca Grantowi, że od około połowy książki „autor zaczyna gdybać i omija krytyczne myślenie” (17 czerwca 2024). Chodzi o zdania w rodzaju: gdyby ktoś przeczytał to czy tamto, zmieniłby zdanie.

1travel (7/10) idzie dalej i podważa samą tezę: „na pewno nie warto ciągle weryfikować ani wszystkich poglądów ani wszystkich decyzji” (18 sierpnia 2024). Uważa, że po namyśle trzeba po prostu iść dalej. Obie uwagi są w duchu samej książki. Czytelnicy robią z Grantem dokładnie to, do czego on zachęca.

Najlepsza część jest na końcu

Ściągę „Co robić, żeby coś się zmieniło” chwalą nawet krytycy. klementyn wymienia ją obok rozdziału o konstruktywnym konflikcie jako jedyne ciekawe miejsca w książce. MagdaD (5/10) pisze: „Dopiero podsumowanie daje obraz, o czym tak naprawdę była ta książka.” (31 marca 2022).

BartłomiejKłos ocenia podobnie: „Podsumowanie na końcu książki okazało się szczególnie przydatne”. care_book (8/10) brakowało za to „krótkich podsumowań po każdym rozdziale” (14 maja 2022). Jeśli nie wiesz, czy ta książka jest dla Ciebie, przejrzyj w księgarni najpierw te kilka stron na końcu.

Dla kogo ta książka ma sens

Dla kogoś, kto często się spiera, w pracy albo w domu. kotecky (8/10) poleca ją szczególnie wtedy, „gdy stajemy przed trudnymi rozmowami i chcemy kogoś do czegoś przekonać” (24 kwietnia 2026). Jeśli interesują Cię przede wszystkim techniki takiej rozmowy, zajrzyj też do naszej recenzji książki Chrisa Vossa.

Dla kogoś przed ważną decyzją życiową. Ewa (9/10) najbardziej docenia część o weryfikowaniu decyzji takich „jak studia, praca, związek”.

Dla czytelników Kahnemana. Karol (10/10) stawia ją obok Pułapek myślenia: „Do kanonu moich subiektywnych klasyków dołącza” Leniwy umysł (30 grudnia 2023). Rafał (7/10) pisze, że Grant idzie „ścieżkami wytyczonymi przez Daniela Kahnemana” (22 czerwca 2024).

Dla szefów, nauczycieli i rodziców, bo trzecia część mówi wprost o zespołach i szkole.

Kto się rozczaruje

Ktoś, kto przeczytał już sporo o błędach poznawczych i nie lubi długich przykładów. idaredalma (6/10) uważa, że „zbyt wiele miejsca zajmują w niej przykłady” i że „są lepsze pozycje na ten temat” (6 listopada 2024).

Ktoś, kto szuka jednej mocnej, nowej tezy. Najnowsza opinia, od użytkownika LwiaNerka (5/10), brzmi: „Takie jakieś pitu, pitu.” (9 listopada 2026). Opinię kończy uwaga, że dwa tygodnie po lekturze w pamięci nie zostało „niczego szczególnego”.

Cytaty, które warto zapamiętać

Kilka zdań z książki:

• „Żyjemy w świecie, który bardzo szybko się zmienia, a w związku z tym powinniśmy poświęcać na weryfikację naszych poglądów tyle samo czasu, co na ich formułowanie.”
• „Dobra kłótnia to taka, w której druga strona nie próbuje nas pognębić, tylko działa jak śmigło.”
• „Tylko kiedy się mylę, mogę mieć pewność, że czegoś się nauczyłem” (Daniel Kahneman w rozmowie z autorem)
• „Jeśli nie przyglądasz się dawnemu sobie z myślą: »Rany, ależ ja byłem głupi rok temu«, to najpewniej przez ostatni rok niewiele się nauczyłeś” (Ray Dalio w rozmowie z autorem)

Nasza ocena: 4 na 5

Cztery punkty dajemy za temat, który przydaje się w każdej rozmowie i przy każdej ważnej decyzji. Do tego za historie, które zostają w głowie: Kahneman cieszący się z własnego błędu, eksperyment Murraya i kibice z Bostonu i Nowego Jorku. Grant podaje źródła, a ściąga na końcu pozwala szybko wrócić do najważniejszych rad.

Punkt odejmujemy za długość. Narzeka na nią 7 opinii, w tym trzy osoby, którym książka podobała się na tyle, że dały jej 8 na 10.

Nasze zdanie

Na Lubimyczytać dałem tej książce 8 na 10 w marcu 2025 roku i dziś oceniam ją tak samo. Grant bardzo dobrze pokazuje, jak zażarcie bronimy swoich poglądów i skąd się to bierze. Przekonuje mnie jego propozycja, żeby czasem przyjąć inną postawę i traktować własne przekonania jak hipotezę do sprawdzenia, tak jak robi to naukowiec. Prawdy objawione lepiej zostawić kaznodziejom. Bardzo fajna książka.

– Mateusz, Lumeo

Trzy kluczowe idee w 30 minut

Jeśli 358 stron to dla Ciebie za dużo, przygotowaliśmy opracowanie książki Leniwy umysł: trzy kluczowe idee w 30 minut czytania albo około godziny słuchania. Dorzucamy do nich 28 Komentarzy Lumeo, między innymi o Superprognozowaniu Philipa Tetlocka, o 5127 prototypach odkurzacza Jamesa Dysona z Metody czarnej skrzynki Matthew Syeda i o badaniu, w którym ludzie pewni, że rozumieją zamek błyskawiczny, nie potrafili wyjaśnić, jak działa. Na końcu czeka dziesięć pytań kontrolnych i dziesięć zadań, w tym mapa własnych przekonań: zapisujesz trzy mocne przekonania i do każdego szukasz dwóch dowodów, które mu przeczą.